Ylmylar oksigen ýadrolaryny urup, Big Beng döwründen materýaly gaýtadan döredýärler
RHIC-de geçirilen barlaglarda oksigen ýadrolarynyň çaknyşygy arkaly Big Beng döwründäki materýanyň görnüşi bolan kwark-gluon plazmasy döredildi. Bu täze tapyndy materýanyň ilkinji pursatlary baradaky düşünjäni giňeldýär.
Relativistik Agramly Ion Kollayderinde (RHIC) geçirilen STAR tejribesiniň täze netijeleri, ylmyň iň gadymy döwürlerinden galan materýanyň aýratyn görnüşini kiçi atom çaknyşyklary arkaly gaýtadan döredip biljekdigini görkezýär. Oksigen ýadrolaryny çaknyşdyrmak arkaly alymlar kwark-gluon plazmasynyň (QGP) gülläp ösýän we gaty ýyly materýanyň görnüşini ýüze çykardy.
Physical Review Letters žurnalynda çap edilen bu netijeler, ýokary energiýaly bölejikleriň bu çaknyşyklar netijesinde döredilen materýa arkaly geçende energiýasynyň azalmagyny görkezýär. Bu hadysa jet quenching diýlip atlandyrylýar we kwark-gluon plazmasynyň emele gelendiginiň möhüm subutnamasy bolup durýar.
Öňki barlaglarda bu hadysa has uly atom ýadroly çaknyşyklar bilen ýüze çykarylan bolsa, häzirki tapyndylar oksigen çaknyşyklarynda has pes energiýalarda ýüze çykaryldy. Bu bolsa kwark-gluon plazmasynyň emele gelmegi üçin zerur şertleriň täze aşakky çägi hökmünde kabul edilýär.
Shandong Uniwersitetiniň fizika professory Li Yi bu materýanyň ilkinji protonlar we neutronlar emele gelmezden öňki döwürde giňden ýaýran görnüşi bolup, onuň häsiýetlerini öwrenmegiň älemde ilkinji mikrosekuntlaryň ösüşini düşünmek üçin möhümdigini belledi. Brookhaven Laboratoriýasynyň STAR fizigi Rongrong Ma kiçi çaknyşyklaryň öwrenilmeginiň jet quenching fenomenini we kwark-gluon plazmasyny döretmek üçin zerur şertleri has gowy öwrenmäge kömek edýändigini aýtdy.
Bu habar «sciencedaily.com» çeşmesinden alnyp, süni intellekt kömegi bilen türkmen diline terjime edildi. Asyl makalany görmek →
